De wettelijke grondslag om de inhoud van gegevensdragers zoals telefoons en laptops van asielzoekers te onderzoeken, is ontoereikend. De Dienst Identificatie en Screening Asielzoekers (DISA) bekijkt bijvoorbeeld foto’s en contactenlijst op telefoons van asielzoekers zonder bevoegd te zijn, blijkt uit onderzoek van de Inspectie Justitie en Veiligheid (Inspectie JenV). Zij oordeelt dat deze ‘quickchecks’ niet uitgevoerd moeten worden tot die wettelijke basis er is.
Het ontbreken van die basis baart de Inspectie JenV zorgen omdat de rechtspositie van asielzoekers nu onvoldoende gewaarborgd is. Ze benadrukt dat een betrouwbare overheid rechtmatig moet handelen. Ook heeft de inspectie zorgen over de nationale veiligheid: zonder wettelijke grondslag kunnen veiligheidssignalen mogelijk niet worden gebruikt.
De Inspectie JenV beveelt de minister van Asiel en Migratie (AenM) daarom aan snel te zorgen voor een wettelijke grondslag zoals hij de Tweede Kamer toezegde in maart van dit jaar. De Inspectie JenV deelt haar bevindingen zodat de minister deze in het wetstraject kan meenemen.
De DISA onderzoekt onder meer telefoons om mensen te identificeren, in opdracht van het ministerie van Asiel en Migratie (AenM). Daarbij vangt de dienst ook mogelijke signalen op over risico’s voor de nationale veiligheid, zoals foto’s over extreem geweld.
Na diverse uitspraken van de Raad van State hebben de DISA en het voormalige ministerie van AenM erkend dat de wettelijke grondslag om bijvoorbeeld telefoons van asielzoekers te doorzoeken ontoereikend is. Zij besloten vervolgens asielzoekers voortaan om toestemming te vragen om hun telefoons te onderzoeken. Maar die toestemming vragen compenseert het gebrek aan een wettelijke basis volgens de Inspectie JenV niet. Vragen om toestemming is in dit soort gevallen doorgaans niet passend in de verhouding tussen burger en de overheid en daarom problematisch. Een asielzoeker is afhankelijk van de overheid. De telefoon niet afgeven, kan in zijn beleving mogelijk zijn asielprocedure schaden. De Inspectie JenV constateerde ook dat asielzoekers onvoldoende geïnformeerd worden over het doel van de quickcheck, hoe die gebeurt en wat de gevolgen zijn als ze de telefoon niet afstaan.
Via de telefoon of andere gegevensdragers zoals een laptop kan DISA veiligheidssignalen halen zoals foto’s van wapenbezit. Die kunnen van belang zijn voor de nationale veiligheid. Als deze informatie zonder gedegen wettelijke basis is verkregen, kan het moeilijk worden om iemand hiervoor te vervolgen.
Per 12 juni 2026 neemt Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) de identificatie- en registratietaken over. De DISA houdt dan op te bestaan. De Inspectie JenV beveelt de minister aan te zorgen voor een goede overdracht van DISA naar de IND. De IND heeft aangegeven telefoons van asielzoekers niet in te zullen kijken zonder wettelijke basis.
Beeld: © Inspectie Justitie en Veiligheid